بیماری خشکی چشم و درمان آن
خشکی چشم · اختلال عملکرد غدد میبومین · پلاگ مجرای اشکی · Prof. Dr. Fırat Helvacıoğlu, FEBOS-CR · Veni Vidi Eye Clinic، Caddebostan – Kadıköy، استانبول
خشکی چشم بیماری مزمنی است که در آن اختلال در لایه اشکی باعث سوزش، احساس گزش، احساس شن در چشم، تاری دید و بهطور متناقض، اشکریزش میشود. شایع‌ترین علت آن انسداد غدد میبومین در پلک‌هاست. درمان برای هر بیمار به‌صورت فردی و با اشک مصنوعی بدون ماده نگهدارنده، مراقبت از پلک، قطرههای ضدالتهاب و در صورت لزوم پلاگ مجرای اشکی تنظیم میشود.
خشکی چشم چیست؟
خشکی چشم (بیماری خشکی چشم) یک بیماری مزمن و چندعاملی است که در آن اختلال در لایه اشکی به تحریک، التهاب و نوسان دید در سطح چشم منجر میشود. بر اساس گزارش بین‌المللی TFOS DEWS II، ناپایداری لایه اشکی، افزایش شوری اشک (هیپراسمولاریته)، التهاب سطح چشم و تغییرات عصبی زمینه‌ساز این بیماری‌اند.
شیوع آن بسته به جمعیت مورد مطالعه از 5% تا 50% متغیر است؛ با افزایش سن بیشتر میشود و در زنان شایع‌تر است. استفاده طولانی از صفحهنمایش، محیط‌های دارای تهویه مطبوع و استفاده از لنز تماسی علائم را بدتر میکنند.
علت خشکی چشم چیست؟ تصویر لایه اشکی
لایه‌های تشکیل‌دهنده لایه اشکی و تعادلی را که در خشکی چشم به هم می‌خورد نشان میدهد.
- لایه اشکی سالملایه اشکی از سه لایه تشکیل شده است: چربی در بالا، لایه آبی در وسط و موسین که به چسبیدن آن به سطح چشم کمک میکند.
- خشکی چشملایه آبی کاهش می‌یابد یا لایه چربی دچار اختلال میشود؛ اشک به‌سرعت تبخیر میشود و سطح چشم خشک و تحریک میشود.
- انسداد غدد میبومینوقتی غدد چربی پلک‌ها مسدود شوند، لایه چربی اشک تحلیل می‌رود؛ این یکی از شایع‌ترین علل خشکی چشم است.
- درماناشک مصنوعی، بهداشت پلک و کمپرس گرم، قطرههای ضدالتهاب و در صورت لزوم پلاگ‌های مجرای اشکی (پانکتال پلاگ) با هم برنامهریزی می‌شوند.
علائم
- سوزش، احساس گزش، احساس شن و احساس جسم خارجی در چشم
- تاری دیدی که در طول روز نوسان دارد یا با پلک زدن بهتر میشود
- قرمزی، حساسیت به نور، خستگی چشم
- اشکریزش متناقض: سطح چشم که در حال خشک شدن است، بهطور بازتابی اشک بیش از حد تولید میکند
- عدم تحمل لنز تماسی؛ خستگی سریع هنگام کار با صفحهنمایش
علل و انواع
- خشکی چشم تبخیری (شایع‌ترین نوع): انسداد غدد میبومین در پلک‌ها (بلفاریت و اختلال عملکرد غدد میبومین) لایه چربی محافظ لایه اشکی را کاهش میدهد.
- کمبود بخش آبی اشک: سن، یائسگی، سندرم شوگرن و بیماری‌های روماتیسمی، و برخی داروها (آنتی‌هیستامین‌ها، داروهای ضدافسردگی، داروهای فشار خون، ایزوترتینوئین).
- عوامل محیطی و سبک زندگی: استفاده از صفحهنمایش (پلک زدن کمتر میشود)، تهویه مطبوع، باد، دود سیگار، استفاده طولانی از لنز تماسی.
- پس از جراحی چشم: پس از لیزر چشم، جراحی آب مروارید یا جراحی پلک ممکن است خشکی موقت ایجاد شود؛ به همین دلیل سطح چشم پیش از جراحی ارزیابی میشود.
تشخیص
در معاینه، زمان پاره شدن لایه اشکی (TBUT)، رنگ‌پذیری سطح چشم (فلورسئین و لیسامین گرین)، حجم اشک (آزمون شیرمر)، لبه پلک و غدد میبومین ارزیابی می‌شوند؛ در صورت لزوم، آزمون‌هایی مانند میبوگرافی و اسمولاریته اشک نوع و شدت بیماری را مشخص میکنند.
درمان خشکی چشم
درمان به‌صورت مرحله‌ای و متناسب با فرد و نوع بیماری برنامهریزی میشود:
- اقدامات پایه: قطره‌ها و ژل‌های اشک مصنوعی بدون ماده نگهدارنده، استراحت در حین کار با صفحهنمایش (قانون 20-20-20)، مرطوب کردن هوای محیط، دوری از دود.
- مراقبت از پلک: کمپرس گرم، ماساژ پلک و بهداشت پلک برای باز کردن غدد میبومین.
- درمان‌های ضدالتهاب: قطرههای تعدیل‌کننده ایمنی مانند سیکلوسپورین، دوره‌های کوتاه قطرههای کورتیکواستروئید ملایم و در صورت لزوم آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی (داکسی‌سایکلین/آزیترومایسین).
- حفظ اشک: پلاگ‌های کوچکی (پلاگ مجرای اشکی) در مجاری اشکی قرار داده می‌شوند تا اشک مدت بیشتری روی چشم بماند.
- درمان‌های پیشرفته: قطرههای سرم اتولوگ، درمان‌های دستگاهی غدد میبومین و درمان هرگونه بیماری سیستمیک زمینه‌ای.
با وجود استفاده گسترده از مکمل‌های امگا 3، مطالعه DREAM با شرکت 535 بیمار نشان داد که مصرف روزانه 3 گرم امگا 3 به مدت 12 ماه فایده معناداری نسبت به دارونما نداشت؛ بنابراین مصرف مکمل‌ها باید به‌صورت فردی سنجیده شود.
توصیه‌های روزمره برای خشکی چشم
- صفحهنمایش را کمی پایین‌تر از سطح چشم قرار دهید؛ هر 20 دقیقه، به مدت 20 ثانیه به فاصله 6 متری (20 فوت) نگاه کنید و آگاهانه پلک بزنید.
- دریچه‌های کولر یا بخاری را به سمت صورت خود نگیرید؛ در صورت نیاز از دستگاه رطوبت‌ساز استفاده کنید.
- در هوای بادی و آفتابی از عینک آفتابی دورگیر استفاده کنید.
- به اندازه کافی آب بنوشید و به برنامه خواب خود توجه کنید.
- اگر زیاد از قطره استفاده می‌کنید، فرآورده‌های بدون ماده نگهدارنده (تک‌دوز) را انتخاب کنید.
پرسش‌های متداول
خشکی چشم اغلب یک بیماری مزمن است؛ اما با درمان درست و اقدامات روزانه، میتوان علائم را تا حد زیادی کنترل کرد.
اشک مصنوعی بدون ماده نگهدارنده را میتوان در طول روز هر چند بار که لازم باشد استفاده کرد. استفاده از قطرههای حاوی ماده نگهدارنده بیش از 4 تا 6 بار در روز ممکن است سطح چشم را تحریک کند.
بله. سطح چشم که در حال خشک شدن است ممکن است بهطور بازتابی اشک بیش از حد تولید کند. علت اشکریزش در معاینه مشخص میشود؛ انسداد مجرای اشکی نیز میتواند علائم مشابهی ایجاد کند.
خشکی چشم قابلتوجه باید ابتدا درمان شود. پس از بهبود سطح چشم، میتوان جراحی لیزری را با روشی مناسب برنامهریزی کرد؛ برخی روشها از نظر خشکی چشم مطلوبترند.
پلاگ ظرف چند دقیقه در کلینیک و با قطره بیحسی گذاشته میشود؛ بیشتر بیماران دردی احساس نمیکنند و در صورت لزوم میتوان آن را برداشت.
اگر سوزش، احساس گزش، قرمزی، تاری دید یا حساسیت به نور با اشک مصنوعی ظرف چند روز تسکین نیابد، معاینه لازم است. اگر درد، قرمزی واضح یا کاهش ناگهانی بینایی رخ دهد، باید بی‌درنگ به چشم‌پزشک مراجعه کنید.
خشکی چشم خفیف و متوسط در بیشتر موارد بینایی را بهطور دائم مختل نمیکند. اگر این مشکل درمان نشود، خطر تحریک سطح چشم و آسیب به سطح قرنیه را به همراه دارد. به همین دلیل، اگر علائم ادامه داشته باشد، پزشکان معاینه و پیگیری منظم را توصیه میکنند.
هنگام نگاه کردن به صفحهنمایش، پلک زدن کمتر میشود. استفاده طولانی از لنز تماسی نیز خطر خشک شدن سطح چشم را به همراه دارد. استراحتهای منظم و مرطوب کردن هوای محیط به تسکین علائم کمک میکند. کسانی که از لنز تماسی استفاده میکنند باید نوع لنز را با پزشک خود بررسی کنند.
منابع
- Craig JP et al. TFOS DEWS II definition and classification report. Ocul Surf. 2017;15(3):276–283. doi:10.1016/j.jtos.2017.05.008
- Stapleton F et al. TFOS DEWS II epidemiology report. Ocul Surf. 2017;15(3):334–365. doi:10.1016/j.jtos.2017.05.003
- Jones L et al. TFOS DEWS II management and therapy report. Ocul Surf. 2017;15(3):575–628. doi:10.1016/j.jtos.2017.05.006
- Dry Eye Assessment and Management Study Research Group; Asbell PA et al. n-3 fatty acid supplementation for the treatment of dry eye disease. N Engl J Med. 2018;378(18):1681–1690. doi:10.1056/NEJMoa1709691
- Nichols KK et al. The international workshop on meibomian gland dysfunction: executive summary. Invest Ophthalmol Vis Sci. 2011;52(4):1922–1929. doi:10.1167/iovs.10-6997a
- Helvacıoğlu F. Cornea and ocular surface diseases. In: Oruçoğlu F, ed. Güncel ve Özet Oftalmoloji. 2018:55–125 (به زبان ترکی). ISBN 978-605-7993-19-9.
این صفحه برای اطلاع‌رسانی به بیماران تهیه شده است و جایگزین معاینه یا ارزیابی پزشکی نیست. درمان مناسب برای شما پس از معاینه چشم و اندازه‌گیری‌ها تعیین میشود.
ارزیابی خشکی چشم
Prof. Dr. Fırat Helvacıoğlu · Veni Vidi Eye Clinic، Bağdat Caddesi No: 257, Caddebostan – Kadıköy، استانبول، ترکیه
صفحات مرتبط
- بلفاریت (التهاب لبه پلک)درمان بلفاریت (التهاب لبه پلک): علل، نقش دمودکس و اختلال عملکرد غدد میبومین، بهداشت پلک و درمان‌های نوین در Veni Vidi Eye Clinic استانبول.
- بیماری‌های قرنیهبیماری‌های قرنیه مانند کراتیت، زخم قرنیه و دیستروفی‌ها: تشخیص، درمان و موارد نیاز به پیوند قرنیه را با پروفسور فرات هلواجی‌اوغلو بشناسید.
- معاینه کامل چشممعاینه چشم کامل شامل سنجش حدت بینایی، عیب انکساری، فشار چشم، معاینه ته چشم، OCT و توپوگرافی قرنیه است. بخوانید در معاینه چه انتظاری داشته باشید.
- بیماری‌های چشمآب سیاه، خشکی چشم، بلفاریت، ناخنک، بیماری‌های قرنیه، انحراف چشم، بلفاروپلاستی و جراحی مجرای اشکی: تشخیص و درمان در استانبول.