درمان آب سیاه (گلوکوم)
آب سیاه زاویه باز و زاویه بسته · لیزر SLT · جراحی آب سیاه · Prof. Dr. Fırat Helvacıoğlu, FEBOS-CR · Veni Vidi Eye Clinic، Caddebostan – Kadıköy، استانبول
آب سیاه (گلوکوم) بیماری‌ای است که در آن عصب بینایی، اغلب به دلیل افزایش فشار داخل چشم، آسیب می‌بیند و بینایی از دست رفته بازنمی‌گردد. شایع‌ترین نوع آن سال‌ها هیچ علامتی ایجاد نمی‌کند؛ تشخیص با اندازه‌گیری فشار چشم، OCT و آزمون میدان بینایی انجام میشود. بینایی با کاهش فشار به کمک قطره، لیزر SLT، ایریدوتومی لیزری یا جراحی حفظ میشود.
آب سیاه چیست؟
آب سیاه گروهی از بیماری‌هاست که در آن عصب بینایی به‌تدریج آسیب می‌بیند و اگر درمان نشود، به کاهش دائمی بینایی می‌انجامد. مهم‌ترین عامل خطر، افزایش فشار داخل چشم است؛ با این حال آب سیاه با فشار طبیعی نیز ممکن است ایجاد شود. بینایی‌ای که در اثر آب سیاه از دست می‌رود بازنمی‌گردد، بنابراین تشخیص زودهنگام و درمان منظم اهمیت حیاتی دارد.
آب سیاه علت اصلی نابینایی غیرقابل‌برگشت در جهان است. بر اساس یک متاآنالیز، حدود 3.5% افراد 40 تا 80 ساله به آب سیاه مبتلا هستند و پیش‌بینی میشود شمار مبتلایان در جهان تا سال 2040 از 111 میلیون نفر فراتر رود. بخش قابل‌توجهی از بیماران از بیماری خود آگاه نیستند.
آب سیاه چگونه ایجاد میشود؟ انیمیشن را ببینید
آب سیاه چگونه ایجاد میشود؟ انیمیشن تعاملی
ببینید مایع داخل چشم (زلالیه) چگونه جریان می‌یابد، چرا فشار بالا می‌رود و آسیب عصب بینایی چگونه میدان بینایی را محدود می‌کند.
فشار طبیعی داخل چشم معمولاً بین 10 تا 21 میلی‌متر جیوه است؛ با این حال آب سیاه با فشار طبیعی نیز ممکن است ایجاد شود. انیمیشن توضیحی؛ نسبت‌ها برای وضوح بیشتر ساده‌سازی شده‌اند. © Prof. Dr. Fırat Helvacıoğlu
انواع آب سیاه
| نوع | ویژگی‌ها | علائم |
|---|---|---|
| آب سیاه زاویه باز اولیه | شایع‌ترین نوع؛ زاویه باز است، اما خروج مایع از طریق شبکه ترابکولار کاهش یافته است | سال‌ها بدون علامت؛ میدان بینایی بهطور نامحسوس از لبه‌ها محدود میشود |
| آب سیاه زاویه بسته | زاویه بین عنبیه و قرنیه باریک یا بسته میشود؛ در چشم‌های دوربین و کوچک و با ضخیم شدن عدسی در اثر افزایش سن شایع‌تر است | در حمله حاد: درد شدید، قرمزی، تاری دید، هاله دور نورها، تهوع و استفراغ |
| آب سیاه با فشار طبیعی | آسیب عصب با وجود اینکه فشار در محدوده طبیعی است ایجاد میشود | بدون علامت؛ با بررسی عصب و میدان بینایی تشخیص داده میشود |
| آب سیاه ثانویه | ناشی از سودواکسفولیاسیون، پراکندگی رنگدانه، یووئیت، دیابت (نوع نئوواسکولار)، مصرف کورتیکواستروئید یا ضربه | بسته به علت متفاوت است |
| آب سیاه مادرزادی | ناهنجاری تکاملی زاویه در نوزادان | قرنیه بزرگ و کدر، اشک‌ریزش، گریز از نور |
چه کسانی در معرض خطرند؟
- همه افراد بالای 40 سال (خطر با افزایش سن بیشتر میشود)
- افرادی که سابقه خانوادگی آب سیاه دارند
- افرادی که فشار چشمشان بالاست (هیپرتانسیون چشمی)
- افراد دارای نزدیک‌بینی شدید (زاویه باز) و افراد دوربین (زاویه بسته)
- افراد مبتلا به دیابت، فشار خون بالا یا بسیار پایین، میگرن یا آپنه خواب
- کسانی که به مدت طولانی از قطره، اسپری یا داروهای کورتیکواستروئیدی استفاده می‌کنند
- افراد دارای قرنیه نازک؛ سابقه آسیب‌دیدگی چشم
اگر در گروه پرخطر هستید، حتی اگر هیچ علامتی ندارید، باید بهطور منظم معاینه چشم انجام دهید. انجام معاینه کامل چشم برای همه از 40 سالگی توصیه میشود.
آب سیاه چگونه تشخیص داده میشود؟
- اندازه‌گیری فشار چشم (تونومتری): همراه با اندازه‌گیری ضخامت قرنیه (پاکیمتری) ارزیابی میشود؛ در قرنیه‌های نازک ممکن است فشار کمتر از مقدار واقعی برآورد شود.
- معاینه زاویه (گونیوسکوپی) و OCT بخش قدامی: نشان می‌دهد که زاویه باز است یا باریک.
- معاینه عصب بینایی و OCT: لایه فیبرهای عصبی و کمپلکس سلول‌های گانگلیونی در سطح میکرون اندازه‌گیری می‌شوند؛ آسیب را می‌توان پیش از آنکه بر میدان بینایی اثر بگذارد تشخیص داد.
- آزمون میدان بینایی (پریمتری): اثر بیماری بر بینایی و پیشرفت یا عدم پیشرفت آن را نشان می‌دهد.
فعالیتهای پروفسور فرات هلواجی‌اوغلو در زمینه تصویربرداری آب سیاه
پروفسور فرات هلواجی‌اوغلو «شاخص تکرارپذیری هلواجی‌اوغلو» (Helvacıoğlu reproducibility index) را — الگوریتمی که به نام او نام‌گذاری شده و اثر ناهم‌راستایی اسکن را بر اندازهگیریهای لایه فیبرهای عصبی شبکیه با OCT ارزیابی می‌کند — طراحی کرد و آن را در International Journal of Ophthalmology (2015) منتشر کرد. مطالعه او درباره ارتباط لایه فیبرهای عصبی و کمپلکس سلول‌های گانگلیونی در چشم‌های مبتلا به آب سیاه و چشم‌های سالم در Turkish Journal of Ophthalmology (Türk Oftalmoloji Gazetesi) (2010) منتشر شد. او همچنین در کنگره‌های ملی درباره تحلیل زاویه با OCT بخش قدامی پس از ایریدوتومی با لیزر YAG در آب سیاه زاویه بسته و درباره SLT در آب سیاه ارائه‌هایی داشته است.
درمان آب سیاه
هدف درمان، کاهش فشار چشم تا «فشار هدفی» است که آسیب عصب را در هر بیمار متوقف کند. در کارآزمایی Early Manifest Glaucoma Trial، کاهش فشار بهطور میانگین به میزان 25%، سرعت پیشرفت بیماری را در طول 6 سال از 62% به 45% کاهش داد.
| درمان | چگونه عمل می‌کند؟ | مناسب برای |
|---|---|---|
| قطره‌های چشمی | تولید مایع را کاهش می‌دهند یا خروج آن را افزایش می‌دهند | انتخاب اول در بیشتر بیماران؛ نیازمند مصرف منظم و مادام‌العمر |
| ترابکولوپلاستی انتخابی با لیزر (SLT) | شبکه ترابکولار را با لیزر کم‌انرژی تحریک می‌کند تا خروج مایع افزایش یابد؛ روشی سرپایی که چند دقیقه طول میکشد | گلوکوم زاویه باز و هیپرتانسیون چشمی، به‌عنوان درمان خط اول یا در کنار قطره‌ها |
| ایریدوتومی با لیزر YAG | منفذ کوچکی در عنبیه ایجاد می‌کند تا مایع بتواند از اتاق خلفی به اتاق قدامی برود و از بسته شدن زاویه جلوگیری شود | زاویه‌های باریک، گلوکوم زاویه بسته و حملات حاد |
| جراحی عدسی (آب مروارید/تعویض لنز انکساری) | خارج کردن عدسی طبیعی ضخیم‌شده، زاویه را بازتر می‌کند | بیماران منتخب مبتلا به گلوکوم زاویه بسته |
| جراحی آب سیاه (ترابکولکتومی، لوله/دریچه، MIGS) | مسیر خروجی جدیدی برای مایع ایجاد می‌کند | بیمارانی که فشار چشمشان با وجود قطره و لیزر کنترل نمیشود یا بیماری‌شان پیشرفت می‌کند |
شواهد کارآزمایی‌ها درباره لیزر و جراحی
در کارآزمایی LiGHT با شرکت 718 بیمار، 74% کسانی که به‌عنوان درمان خط اول با SLT درمان شدند، به مدت سه سال بدون قطره در فشار هدف باقی ماندند؛ نتایج شش‌ساله در گروه SLT پیشرفت کمتر بیماری (19.6% در برابر 26.8%) و نیاز کمتر به جراحی گلوکوم را نشان داد. کارآزمایی EAGLE نشان داد که خارج کردن زودهنگام عدسی شفاف در گلوکوم زاویه بسته، در مقایسه با درمان با لیزر و قطره، فشار پایین‌تر و کیفیت زندگی بهتری فراهم می‌کند.
پروفسور فرات هلواجی‌اوغلو درمان آب سیاه را — شامل برنامه‌های مصرف قطره، SLT و ایریدوتومی با لیزر YAG، جراحی گلوکوم و رویکردهای ترکیبی آب مروارید–آب سیاه — بر اساس نوع و مرحله بیماری هر بیمار برنامه‌ریزی می‌کند.
حمله حاد آب سیاه: علائم اورژانسی
درد شدید و ناگهانی چشم و سردرد، قرمزی چشم، تاری دید، هاله‌های رنگی دور نورها، تهوع و استفراغ ممکن است نشانه حمله حاد آب سیاه زاویه بسته باشند. از آنجا که این وضعیت ممکن است ظرف چند ساعت باعث کاهش دائمی بینایی شود، بی‌درنگ به چشم‌پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
زندگی با آب سیاه: نکاتی که باید در نظر داشته باشید
- قطره‌های خود را هر روز در ساعت‌های مشخص و بدون جا انداختن نوبت‌ها مصرف کنید؛ اگر بیش از یک قطره استفاده می‌کنید، بین آنها دست‌کم 5 دقیقه فاصله بگذارید.
- فشار دادن ملایم گوشه داخلی چشم به مدت 1 تا 2 دقیقه پس از چکاندن قطره، جذب دارو به جریان خون را کاهش می‌دهد.
- معاینات پیگیری و آزمون‌های میدان بینایی را از دست ندهید؛ بیماری ممکن است بدون علامت پیشرفت کند.
- همیشه به پزشکان دیگر بگویید که برای آب سیاه تحت درمان هستید؛ برخی داروها (برای نمونه کورتیکواستروئیدها و برخی داروهای سرماخوردگی) می‌توانند بر فشار چشم اثر بگذارند.
- مطمئن شوید که بستگان درجه یک شما نیز معاینه چشم انجام می‌دهند.
پرسش‌های متداول
خیر. فیبرهای عصبی آسیبدیده در اثر آب سیاه بازسازی نمیشوند. هدف درمان حفظ بینایی باقیمانده است و به همین دلیل تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد.
نه همیشه. به فشار بالا بدون آسیب عصب، هیپرتانسیون چشمی گفته میشود؛ این افراد در معرض خطر آب سیاه هستند و تحت پیگیری قرار می‌گیرند و در صورت لزوم درمان آغاز میشود.
در بیشتر بیماران، بله. اما لیزر SLT یا جراحی ممکن است نیاز به قطره را کاهش دهد یا از بین ببرد.
SLT با قطره بیحسی انجام میشود و چند دقیقه طول میکشد؛ در حین انجام آن دردی احساس نمیشود، هرچند ممکن است فشار یا سوزش خفیفی حس شود. میتوانید همان روز به فعالیتهای روزمره خود بازگردید.
خطر در افرادی که سابقه خانوادگی آب سیاه دارند بهطور محسوسی بیشتر است. به افرادی که بستگان درجه یک آنها آب سیاه دارند توصیه میشود حتی پیش از 40 سالگی معاینه شوند.
بهویژه در آب سیاه با زاویه باریک و آب سیاه زاویه بسته، خارج کردن عدسی میتواند زاویه را بازتر کند و فشار را کاهش دهد. مناسب بودن این روش با معاینه و اندازهگیریهای زاویه تعیین میشود.
منابع
- Tham YC et al. Global prevalence of glaucoma and projections of glaucoma burden through 2040: a systematic review and meta-analysis. Ophthalmology. 2014;121(11):2081–2090. doi:10.1016/j.ophtha.2014.05.013
- Heijl A et al. Reduction of intraocular pressure and glaucoma progression: results from the Early Manifest Glaucoma Trial. Arch Ophthalmol. 2002;120(10):1268–1279. doi:10.1001/archopht.120.10.1268
- Gazzard G et al. Selective laser trabeculoplasty versus eye drops for first-line treatment of ocular hypertension and glaucoma (LiGHT): a multicentre randomised controlled trial. Lancet. 2019;393(10180):1505–1516. doi:10.1016/S0140-6736(18)32213-X
- Gazzard G et al. Laser in Glaucoma and Ocular Hypertension (LiGHT) trial: six-year results of primary selective laser trabeculoplasty versus eye drops for the treatment of glaucoma and ocular hypertension. Ophthalmology. 2023;130(2):139–151. doi:10.1016/j.ophtha.2022.09.009
- He M et al. Laser peripheral iridotomy for the prevention of angle closure: a single-centre, randomised controlled trial. Lancet. 2019;393(10181):1609–1618. doi:10.1016/S0140-6736(18)32607-2
- Azuara-Blanco A et al. Effectiveness of early lens extraction for the treatment of primary angle-closure glaucoma (EAGLE): a randomised controlled trial. Lancet. 2016;388(10052):1389–1397. doi:10.1016/S0140-6736(16)30956-4
- Helvacıoğlu F, Uyar OM, Şencan S, Tunç Z, Kapran Z. Helvacioglu reproducibility index: a new algorithm to evaluate the effects of misalignments on the measurements of retinal nerve fiber layer by spectral-domain OCT. Int J Ophthalmol. 2015;8(5). doi:10.3980/j.issn.2222-3959.2015.05.28
- Korkmaz B, Yiğit U, Ağaçhan A, Helvacıoğlu F, Bilen H, Tuğcu B. Evaluation of the relationship between retinal nerve fibre layer and ganglion cell complex measured by optical coherence tomography in glaucomatous and normal eyes. Türk Oftalmoloji Gazetesi. 2010;40:338–342 (به زبان ترکی).
- Helvacıoğlu F, Akıngöl Z, Şencan S, Tunç Z. Selektif Laser Trabeküloplasti Sonrası Gözlenen Erken Dönem Göz İçi Basıncı Artışı ve Risk Faktörleri. Türk Oftalmoloji Dergisi. 2014;44(5):365-369. doi:10.4274/tjo.69077
این صفحه برای اطلاع‌رسانی به بیماران تهیه شده است و جایگزین معاینه یا ارزیابی پزشکی نیست. درمان مناسب برای شما پس از معاینه چشم و اندازه‌گیری‌ها تعیین میشود.
غربالگری آب سیاه: فشار چشم، OCT و میدان بینایی
Prof. Dr. Fırat Helvacıoğlu · Veni Vidi Eye Clinic، Bağdat Caddesi No: 257, Caddebostan – Kadıköy، استانبول، ترکیه
صفحات مرتبط
- معاینه کامل چشممعاینه چشم کامل شامل سنجش حدت بینایی، عیب انکساری، فشار چشم، معاینه ته چشم، OCT و توپوگرافی قرنیه است. بخوانید در معاینه چه انتظاری داشته باشید.
- رتینوپاتی دیابتیرتینوپاتی دیابتی: آشنایی با مراحل بیماری، علائم و عوامل خطر، ادم ماکولای دیابتی، غربالگری منظم، OCT، تزریق داخل زجاجیه و لیزر درمانی شبکیه.
- جراحی آب مرواریدجراحی آب مروارید در استانبول به روش فیکوامولسیفیکاسیون و با بیحسی موضعی، توسط پروفسور هلواجی‌اوغلو: انتخاب لنز، مراحل عمل، خطرات و دوره بهبودی.
- بیماری‌های چشمآب سیاه، خشکی چشم، بلفاریت، ناخنک، بیماری‌های قرنیه، انحراف چشم، بلفاروپلاستی و جراحی مجرای اشکی: تشخیص و درمان در استانبول.